 |
Ga ook naar onze andere websites:
tientallen landen, honderden verhalen, duizenden foto's!
E-mail
webmaster Jos |
 |
|
HANZESTEDEN LANGS DE IJSSEL
Monumentale koopmanshuizen,
handelskantoren en kerken, middeleeuwse pleinen én de prachtige Oost- en
Noordzee en hun rivieren. De Hanzesteden hebben het maar getroffen.
Gezamenlijk timmeren ze steeds harder aan de weg om al die schoonheid
toeristisch uit te baten. Ontstaan uit de samenwerking tussen een aantal
Noordduitse kooplieden groeide het Hanzeverbond in de 14de en 15de eeuw
uit tot een machtig netwerk van handelssteden in Duitsland, Nederland,
België, Estland, Litouwen, Letland, Noorwegen en Polen.
De Hanzesteden langs de IJssel zetten dit
jaar (2008) de geschiedenis voort, want ook nu is hun verbond gericht op
economisch gewin en lijfsbehoud. Het Nederlands Bureau voor Toerisme
helpt een handje. Waren de jaarthema's van het promotiebureau voorheen
vooral gericht op Holland, zeg maar het westen van het land, dit jaar is
het `Nooit verwacht Nederland'. Dát is een thema waarop de Hanzesteden
konden aanhaken met eigen activiteiten. En dat doen ze dan ook.
Zo is het Hanzestedenpad deels vernieuwd,
een langeafstandswandeling over 120 kilometer,van Doesburg naar Kampen.
Bovendien is de route opgeknipt in tien dagwandelingen, alle tien
beginnend en eindigend bij een treinstation. Zo worden meer mensen naar
het IJssel - gebied gelokt.
Nog beter is het natuurlijk als je al die
bezoekers een dagje langer kunt vasthouden. Daarom is onlangs
Hanzelogies opgericht, een paraplu waaronder zich lokale bed & breakfast
- aanbieders en kleinschalige hotels hebben verzameld. Het zijn adressen
met historische uitstraling, in cultureel erfgoed. Middeleeuwse balken
die dwars door de kamer lopen, vloeren die kraken, hoge ramen en
sierlijk serviesgoed zijn details die een overnachting extra cachet
geven. En de hotels kunnen het geld goed gebruiken voor het onderhoud
van 'de panden met een verhaal’. |
|
Door ons bezochte Hanzesteden
in West- , Midden- , Noord- en Oost - Europa
|
|
BELGIË
Antwerpen, Brugge, Dinant
DENEMARKEN Kopenhagen
DUITSLAND Arnsberg, Borken,
Bremen, Brilon, Coesfeld, Dortmund, Duisburg, Einbeck,
Emmerich, Erfurt, Essen, Goslar, Hamburg, Halle, Hameln,
Hannover, Hildesheim, Köln, Korbach,
Lemgo,
Lippstadt, Lübeck, Lüneburg, Münster, Neuss,
Osnabrück,
Osterode am Harz, Paderborn, Plettenberg, Quedlinburg,
Rostock, Rüthen, Soest, Warburg,
Warstein, Wismar
ESTLAND
Pärnu,
Tallinn, Tartu
GROOT - BRITTANIË Hull, London,
York
ITALIË Venetië
LETLAND Riga
LITOUWEN Kaunas
NEDERLAND
Bolsward, Deventer, Doesburg, Elburg, Groningen,
Kampen, Workum, Roermond, Stavoren,
Venlo, Zutphen, Zwolle
NOORWEGEN Bergen, Oslo
POLEN Gdansk (Danzig), Krakow
(Krakau),
Wroclaw (Breslau)
PORTUGAL Lissabon
ZWEDEN Stockholm |
| Meer info vindt u op:
www.hanse.org |
HET HANZEVERBOND
Een term tijdens de middeleeuwen in gebruik op de Britse eilanden en
op het Europese continent in het gebied tussen Seine en Oostzee,
Noordzee en Donau, waarvan de zeer diverse betekenissen tot twee
kunnen worden herleid: 1. een recht dat groothandelaars verplicht
waren te betalen om handel te mogen drijven in een stad of in
bepaalde gebieden; 2. een vereniging van kooplieden van een stad of
van een aantal steden die, om van de aan die vereniging verleende
voorrechten gebruik te mogen maken, het Hanzerecht hadden betaald
(in het Duitse Rijk werd de Hanza, het Hanzerecht, behoudens
vrijstelling, aan de koning betaald).
1.
Vlaanderen
In Vlaanderen en aangrenzende gebieden waren de hanzen
oorspronkelijk particuliere verenigingen van groothandelaars van een
zelfde stad, die later onder voogdij kwamen van de stadsbesturen.
Zij werden opgericht met het oog op de handel in bepaalde
buitenlandse gebieden en men werd er lid van tegen betaling van een
hoog entreegeld. De Gentse kooplieden richtten een Hanze op in de
12de eeuw voor hun handel op Rijnland. Ook in die eeuw ontstond de
Hanze van Sint-Omaars voor de handel op Engeland en Frankrijk. In
andere Vlaamse steden bestonden eveneens hanzen.
1.1 De Vlaamse Hanze van Londen
In het eerste kwart van de 13de eeuw verenigden een aantal Vlaamse
stedelijke hanzen zich in een interstedelijke Hanze, de zgn. Vlaamse
Hanze van Londen. Gent en Sint - Omaars maakten daarvan geen deel
uit (hun afzonderlijke hanzen bleven bestaan). De Vlaamse Hanze van
Londen, onder leiding van Brugge en Ieper, was bevoegd voor de
handel op Engeland en Schotland. De teruggang van de actieve Vlaamse
handel op het eind van de 13de eeuw luidde ook het verval in van de
Vlaamse Hanze van Londen.
2. De Hanze der XVII steden
De Hanze, tot 1344 kortweg ‘de XVII steden’ geheten, was in
oorsprong een groepering van invloedrijke kooplieden van een aantal
steden, die in het begin van de 13de eeuw uitgroeide tot een
vereniging van 17 steden in Vlaanderen en Noord - Frankrijk, waarbij
zich later nog een achttal andere voegde. Doel was het
handelsverkeer met de voor de handel met Italië hoogst belangrijke
jaarmarkten van Champagne te bevorderen en vooral de export van de
producten van de lakennijverheid in de hand te werken. Toen de
markten van Champagne tegen het eind van de 13de eeuw op hun retour
raakten, verloor ook deze Hanze haar betekenis. Een opvallend
kenmerk van de Hanze in Vlaanderen is dat zij uitsluitend een
aangelegenheid van kooplieden was.
3.
De Duitse Hanze
Deze wordt voor het eerst genoemd in een oorkonde van koning Magnus
van Zweden (1343). De Duitse Hanze ontstond met Lübeck als centrum
in de tweede helft van de 12de eeuw als groepering van kooplieden
uit Noordduitse steden, die in de 13de eeuw lokale hanzen gevormd
hadden, en nam omstreeks het midden van de 14de eeuw, daarin
geholpen door het bestaan van verschillende politieke bonden van
Duitse steden, de vorm aan van een organisatorisch tamelijk losse,
maar daarom niet minder solidaire vereniging van steden, waarvan de
kooplieden handel dreven met elders gevestigde kooplieden en daarbij
deel hadden aan de Hanzeprivileges (m.a.w. Hanzegerechtigd waren).
De steden lagen in een gebied dat zich uitstrekte tussen de
Zuiderzee, de Finse Golf, de Baltische Zee en Thüringen. In de
bloeitijd (14de–15de eeuw) omvatte de Hanze meer dan 150 steden,
waarvan Lübeck de invloedrijkste was.
Het doel van de Hanze was haar kooplieden in den vreemde te
beschermen en haar handelsactiviteit uit te breiden. Van het midden
van de 13de eeuw af had zij vrijwel het handelsmonopolie op de
Oostzee en de Noordzee. Het handelsverkeer organiseerde zich rond
een grote as die Novgorod via Reval (Tallinn), Lübeck, Hamburg en
Brugge met Londen verbond. In de 14de eeuw werden de betrekkingen
over land met Zuid - Duitsland en Italië en over zee met de
Atlantische kusten van Frankrijk, Spanje en Portugal uitgebreid. In
de Nederlanden behoorden o.a. Groningen, Deventer, Zwolle, Kampen,
Staveren, Zutphen, Nijmegen, Arnhem, Harderwijk en Dinant tot de
Hanze. Het verval trad in tijdens de 15de eeuw, toen het aandeel van
de concurrenten, in het bijzonder de Hollanders en de Zuidduitsers,
in het groeiende handelsverkeer steeds groter werd en het
handelsmonopolie van de Hanze geleidelijk verdween. Bovendien werden
de overzeese koloniën als leverancier van grondstoffen en
basisproducten en (veel) later als afzetgebied veel belangrijker. De
Noordeuropese landen hadden nu eenmaal weinig winstgevende koloniën.
Het einde van de Hanze mag men dateren in 1669, toen de laatste
bijeenkomst van nog slechts zes Hanzesteden plaatsvond. Lübeck,
Hamburg en Bremen voeren bij wijze van traditie nog steeds de naam
Hanzestad. |
De Lage Landen kenden in de late
Middeleeuwen een periode van welvaart en bloeiende handel. Van de twaalfde tot
de zestiende eeuw maakten onder andere Zutphen, Deventer, Groningen, Kampen en
Zwolle deel uit van een lucratieve stedenbond: de Hanze. Enkele Zeeuwse en
Hollandse steden daarentegen raakten als concurrenten van een aantal Duitse
steden met de Hanze in oorlog.
Samen sterk
 De
Lage Landen bestonden uit een lappendeken van verschillende gebiedjes, van een
eenheid was nog geen sprake. Op economisch gebied waren er echter wel enkele
duidelijke ontwikkelingen. De handel nam in belang toe, evenals de stedelijke
nijverheid. De stad won aan belang ten koste van het platteland. In plaats van
in natura werd er steeds vaker in geld betaald.
De uitvinding van de kogge betekende een
doorbraak. Na de uitvinding van het koggeschip in de dertiende eeuw, nam de 'ommelandsvaart'
steeds meer de plaats in van het omslachtige en kostbare vervoer over land en
via de grote rivieren. Dankzij het lange schip werd het mogelijk om met een
grote lading over zee, langs kaap Schagen en door de Sont naar de Oostzee te
varen. Diverse steden in het oosten van Nederland wisten hier handig op in te
springen. De IJssel-steden, met Kampen voorop, dankten hun opkomst aan het feit
dat zij als intermediairs wisten te handelen tussen het Oostzee-gebied en
Holland, het Rijnland en Westfalen.
Met het toegenomen belang van de handel nam
ook de kwetsbaarheid van de handelaren toe. Om samen sterk te staan maakten
handelssteden onderlinge afspraken. Ze stonden elkaar bij in het beschermen van
hun schepen, iets waartoe noch de keizer noch lokale vorsten in staat waren. Uit
deze samenwerking ontstond in de twaalfde eeuw de Duitse Hanze.
Aanvankelijk was de Hanze een verzameling
private verenigingen van kooplieden in verschillende, op de Oostzeehandel
gerichte steden die in dezelfde producten handelden. In 1356 werd echter in
Lübeck besloten dat de Hanze een verbond zou zijn van steden. De stedelijke
besturen namen de verantwoordelijkheid dus over. Lübeck werd bovendien
inofficieel de 'hoofdstad' van het verbond. In de loop der eeuwen ontwikkelde de
Hanze zich tot een goed gestructureerde verzameling van meer dan 150 steden,
waarvan vertegenwoordigers met regelmaat bij elkaar kwamen op grote Hanzedagen
om de gang van zaken te bespreken en conflicten op te lossen.
Handelaren konden dankzij de samenwerking in
de Hanze geld besparen, op grotere schaal in- of verkopen, veiliger reizen en
zich beter verdedigen tegen de hebzucht van de feodale landsheren. Het
stedenverbond oefende druk uit om handelsbelemmeringen zoveel mogelijk te
beperken. Het lukte bijvoorbeeld om vrije handel in Engeland te bewerkstelligen,
toen Hendrik II werd overgehaald om geen tol te heffen voor toegang tot de
Londense haven.
In het midden van de vijftiende eeuw beleefde
de Hanze zijn hoogtepunt. Haar invloed strekte zich uit tot de mondingen van de
Rijn en Maas, Engeland, Finland en Estland. De handelaren hadden in deze periode
dankzij hun economische invloed en militaire kracht zoveel macht, dat ze zelfs
het beleid van het Heilige Roomse (Duitse) Rijk wisten te beïnvloeden.
Holland neemt het over
De opkomst van de Hollandse handel en
nijverheid in de zestiende eeuw was niet mogelijk geweest zonder de contacten
met eerder ontwikkelde gebieden. Deze ontwikkeling ging echter ten koste van de
handel en scheepvaart van de IJssel-steden. De Nederlandse Hanzesteden
stagneerden toen de oriëntatie op Holland en Zeeland groeide. Dankzij het
overwicht van de Hollandse vloot wist het gewest de beperkingen die de
Hanzesteden oplegden te doorbreken. Verdeeldheid in het Hanzeverbond speelde
hierbij een rol. Hoewel de Hanzesteden elkaar moesten bijstaan, lieten ze zich
in de praktijk steeds vaker leiden door eigenbelang. Hiermee verdwenen de
onderlinge solidariteit en de eensgezindheid die zo'n belangrijke rol hadden
gespeeld in het succes van de Hanze.
Toen de Hanze tijdens de zestiende eeuw
instortte konden eerst Antwerpen en daarna Amsterdam tot volle bloei komen. De
Europese economische relaties verschoven en de oriëntatie kwam steeds meer op de
beheersing van de wereldzeeën en overzeese koloniën te liggen. De IJsselsteden
verloren hun prominente positie en de Hollandse Oostzeehandel zou de basis
leggen voor de rijkdom van de Gouden Eeuw.
De Hanze kende nog één opleving, onder meer
dankzij het conflict van de Hollanders met de Spanjaarden tijdens de Opstand.
Duitse Hanzesteden wisten alle handel met Spanje over te nemen. Het begin van de
Dertigjarige Oorlog (1618-1648) in Duitsland gooide echter voorgoed roet in het
eten. Het lukte de Hanze niet om een gemeenschappelijk politiek beleid te
formuleren en het verbond overleefde de oorlog niet.
(tekst:
Simone Olsthoorn in Historisch Nieuwsblad)
Hoofdrolspelers
Deventer
De gunstig gelegen IJssel-stad speelde een
aanzienlijke rol binnen de Hanze. Elk jaar werden zes, meerdaagse jaarmarkten
georganiseerd, waar handelslieden uit heel Europa op af kwamen.
Groningen
Ook Groningen weet te profiteren van deelname
aan de Hanze. In de stad werd in 1463 een Hanzedag georganiseerd, waar
vertegenwoordigers van de Hanze samen besluiten namen.
Kampen
Dankzij de gunstige ligging aan de IJssel en
de deelname aan het Hanzeverbond maakt Kampen in de twaalfde en dertiende eeuw
een aanzienlijke economische groei door en krijgt de nederzetting een meer
stedelijk aanzien. Opvallend is dat Kampen zich pas in 1441 formeel verbond aan
de Hanze, naar aanleiding van de oorlog met het graafschap Holland.
Lübeck
Hier werd in 1356 de eerste vergadering
gehouden, waar werd besloten dat de Hanze een verbond van steden zou zijn.
Lübeck zou zich hiermee tevens de positie van inofficieel leider van de Hanze
toe-eigenen.
Zutphen
Deelname aan het Hanzeverbond maakte van
Zutphen een welvarende stad. De voornaamste handelswaren van de Zutphenaren
waren haring, boter, bier en hout.
Zwolle
Deze handelsstad was bekend als overslagplaats
voor zandsteen uit Bentheim, graan, linnen en vis. De welvarende kooplieden
tonen hun rijkdom door de stad te verfraaien met hun inmiddels monumentale
woningen.
LINKS
http://www.hanzesteden.info/ /
http://www.hanzefietsroute.nl/
Chronologie
± 1200
Het koggeschip wordt uitgevonden.
1251
De Ommelandvaarders uit Kampen
krijgen speciale privileges van koning Abel van Denemarken.
1356
Op de vergadering in Lübeck wordt
besloten dat de Hanze een verbond van steden zal zijn.
1378
De Hollandse gulden komt in
omloop.
1438
Toenemende Hollandse scheepvaart
leidt tot wrijvingen met de Hanze, wat leidt tot de Hollands -Wendische
Oorlog.
1441
Vrede van Kopenhagen, Holland en
Zeeland krijgen vrije doorgang door de Sont.
1510
Oorlog van Holland tegen de Hanze,
sluiting van de Sont.
1556
Overgang van Hanze in een
stedenbond.
1585
Val van Antwerpen. Veel handelaren
gaan naar Amsterdam.
1618-1648
Dertigjarige Oorlog in Duitsland.
1669
Laatste Hanzedag, slechts zes
stadsvertegenwoordigers nemen deel. |
Bezoekers:
|
