RUSLAND

RUSLAND: EEN NORMAAL LAND?

SAMENVATTING

Rusland wordt nogal eens geassocieerd met verschijnselen als economische instabiliteit, corruptie en censuur. Hoewel dit geen normale verschijnselen zijn naar westerse maatstaven, geven Shleiffer en Treisman in hun analyse aan dat Rusland wel degelijk een normaal land is: een normaal middeninkomens land.

Vanaf de Russische revolutie in 1917 vormde Rusland de kern van de Sovjet-Unie. In december 1991 werd de Sovjetrepubliek (de USSR) officieel ontbonden en Rusland kreeg de status terug van een onafhankelijke staat. Sinds die tijd is Rusland getransformeerd van een centraal geplande economie in een kapitalistische economie met vrije marktwerking en privatisering. Deze omvorming is met de nodige economische krampen en groeistuipen gepaard gegaan. De vraag is nu of Rusland deze overgang voltooid heeft en tot een ‘normaal’ land is getransformeerd.

Normaal
Vragen of Rusland een normaal land is, is vragen wat ‘normaal’ is. De term ‘normaal’ omvat het woord ‘norm’. Wat de norm is voor een economie verschilt per economische ideologie. Zo is voor een communistische economie controle door de staat en gemeenschapsbezit van goederen de norm. Voor een kapitalistische economie is vrije marktwerking de norm waarbij privaat bezit ten hoogste gerespecteerd wordt.

De Sovjet-Unie

Wat westerlingen onder normaal verstaan sluit grotendeels aan bij de tweede ideologie. Grotendeels omdat er ook best grote verschillen zijn binnen het westen. Zo is in de Japanse, Duitse - en ook de Nederlandse - economieën de vrijheid van de markt aanzienlijk beperkter dan in de Amerikaanse economie. Ook op bedrijfsniveau zijn er dergelijke verschillen. Zo kan er bijvoorbeeld in het bedrijfsleven enerzijds worden gekozen voor innovatieve investeringen en zorg voor het personeel met het oog op duurzame winst, terwijl er anderzijds kan worden gekozen voor de anorexiastrategie: een kortzichtige jacht op korte termijn rendementen, door inkrimping van bijvoorbeeld het personeelsbestand. Tenslotte, zijn er bijvoorbeeld anarchistische groepen in het Westen die uiterst kritisch zijn op hun ‘eigen’ systeem.


Kapitalisme, een anarchistische blik (bron: kill more people)
Een aantal ideale kenmerken die de economen Shleifer en Treisman geven voor een normale staat zijn de volgende: een hoogwaardige democratie, een laag en stabiel sterftecijfer, economische en politieke stabiliteit, economische groei, gelijkheid, openheid, marktwerking, privatisering, vrijheid van corruptie, deregulering, decentralisatie en persvrijheid.

In gebreke
De overgangsperiode van de jaren ’90 wordt gekenmerkt door tal van gebrekkigheden. Shleiffer en Treisman brengen in hun analyse van de Russische economie (in de ruime zin van het woord) een aantal hiervan aan de orde.

Allereerst, het reëel BBP per inwoner daalde tussen 1991 en 1998 - het jaar dat het economisch herstel inzette - met 39%. Ten tweede, de gemiddelde levensverwachting daalde van 69.2 jaar in 1990 tot 65.3 jaar in 2000. Ten derde, er was sprake van een enorme macro-economische instabiliteit. Een indicatie hiervoor was de depreciatie (verminderde waarde van de munt bij een zwevende wisselkoers; wordt bepaald door de markt) van de roebel met 99% ten opzichte van de Amerikaanse Dollar tussen 1991 en 2001.

Drie jaar nadat de autoriteiten er in slaagden de inflatie te stabiliseren vond een financiële crisis plaats, waarbij de roebel gedevalueerd (verminderen van de waarde van de munt bij een vaste wisselkoers; wordt door hogerhand bepaald) werd en betalingen van buitenlandse schulden bevroren. Ten vierde, de overgangsperiode werd gekenmerkt door een groeiende ongelijkheid. Hieraan gekoppeld kwam er een kleine klasse van zogenaamde oligarchen op: mensen die puissant rijk zijn en een soort privé imperium runnen.

Een voorbeeld hiervan is Roman Abramovitsj, onder meer eigenaar van de voetbalclub Chelsea FC. Hij staat bekend als rijkste Rus sinds hij in 2005 de oliemaatschappij Sibneft voor 13 miljard euro verkocht aan de oliemaatschappij Gazprom. Oligarchen handelen doorgaans louter in eigen belang en investeringen drukken economische groei vaak sterk. Ten vijfde, de democratische aard van Rusland is gebrekkig. Kiezers zijn apathisch en verkiezingen worden gemanipuleerd. Onder het presidentschap van Poetin is dit alleen maar verslechterd. Ten zesde, persvrijheid in Rusland is een schaars goed. Grote televisiestations en kranten lagen in de jaren ’90 in handen van oligarchen, die deze media gebruikten om hun eigen economische of politieke doeleinden te steunen.

Meer recentelijk wordt het onafhankelijke journalisten moeilijk gemaakt om hun werk te doen. De recente dood van de kritische journaliste Anna Politkovskaja past in dit beeld. Ten slotte, corruptie is gemeengoed in Rusland. In 2001 rangschikte de Wereldbank Rusland als 142e van de 160 landen in haar corruptie-index, waarbij het 1e land het minst corrupt is en het 160e land het meest.

Rusland als middeninkomens land
Bovenstaande kenmerken van de overgangsperiode van Rusland bezien, zou je kunnen concluderen dat Rusland niet als normaal land getypeerd mag worden. Deze constatering kan echter behoorlijk gerelativeerd worden, aldus Shleiffer en Treisman. Om te beginnen kan de daling van het BBP per inwoner in een vriendelijker licht worden gezien door in ogenschouw te nemen dat de informele sector enorm is gegroeid, dat het BBP per inwoner voor aanvang van de overgangsperiode enorm werd overschat en doordat andere indicatoren slechts wijzen op een lichte daling van levensstandaard of zelfs stijging.

Verder heeft geen enkel onderzoek uitgewezen dat de lagere levensverwachting direct valt te wijten aan een lagere levensstandaard. Alcoholmisbruik als gevolg van daling van wodkaprijzen en stress als gevolg van de grote veranderingen zouden hier evenwel debet aan kunnen zijn.

Andere kenmerken kunnen gerelativeerd worden door de term ‘normaal’ nader toe te lichten. Wat als norm wordt gezien, is een ideaal voor vele landen. Alleen landen die gerekend kunnen worden tot de landen met hoge inkomens kunnen hier in de buurt van komen en voldoen zo aan het predikaat ‘normaal’. De crux zit hem erin dat Rusland een middeninkomens land is en níet een hooginkomens land.

Zowel in 1990 als in 2003 was het BBP per inwoner rond de 8000 US dollar, bij koopkrachtgelijkheid (zie blokje over koopkrachtgelijkheid). Hierdoor komt de vraag of Rusland een normaal land is in een ander perspectief te staan. Om de vraag te beantwoorden wat normaal is, dient Rusland vergeleken te worden met andere middeninkomens landen.

Koopkrachtgelijkheid
Je kunt het BBP van twee landen met een verschillende munt op twee manieren vergelijken. Je kunt hun BBP uitdrukken in dezelfde munt door de heersende wisselkoers te nemen, of je kunt een koopkrachtpariteit wisselkoers hanteren. Hierbij vergelijk je wat een zogenaamd mandje aan goederen, bijvoorbeeld, een heel brood, een pak melk, een kWh stroom etc. kost in het ene land en in het andere, en aan de hand daarvan bepaal je de wisselkoers. Een gangbare internationale term voor koopkrachtpariteit is PPP: Purchasing Power Parity. Cijfers op PPP basis zijn sinds 20 jaar geleden in opkomst in de economische literatuur. Hiervoor was het gangbaar de inkomenscijfers tegen de officiële wisselkoers te gebruiken, hetgeen vaak een scheef beeld gaf.
 

Normale gebreken
Zo bezien kan zelfs de financiële crisis van 1998 als normaal worden gezien. Middeninkomens landen als Brazilië, Turkije en Oekraïne hadden te maken met een sterker verval (waardedaling) van hun munteenheden. Een ander punt is de ongelijkheid. Rusland is inderdaad economisch ongelijker geworden, alleen andere middeninkomens landen als Mexico, Zuid-Afrika en Brazilië zijn ongelijker. Ook is oligarchisch kapitalisme niet een uniek kenmerk van Rusland, maar een kenmerk van middeninkomens landen in het algemeen. Dit geldt in het bijzonder voor Brazilië, Mexico, Zuid-Korea, Maleisië en Zuid-Afrika.

Een ander, zeer belangrijk, element van een normaal land is de politieke vrijheid, de democratie. Kritiek hierop kan zeker niet weggewuifd worden, integendeel. Een gebrek aan politieke vrijheid is alleen niet geheel ongebruikelijk in middeninkomens landen. In landen als Argentinië, Maleisië, Mexico, Brazilië en Turkije vinden tal van misstanden plaats op dit vlak. Denk daarbij aan militair toezicht op stemmingen, gevangenneming van politieke vijanden en politieke moorden. Een dergelijk argument geldt ook voor persvrijheid.

Onderzoek van de economen Djankov, McLiesh, Nenova and Shleiffer uit 2003 toont aan dat 92% van de grootste televisie- en radiostations en kranten in ontwikkelingslanden –waaronder middeninkomens landen- in handen is van families of van de staat. Rusland vormt hierop geen uitzondering. Daarnaast vindt er wel degelijk staatsbemoeienis en onderdrukking van het journaille plaats in Rusland, maar ook dit is niet vreemd voor een middeninkomens land. Een land als Zuid-Korea sloot in de periode 2000-2001 3 eigenaren van kritische kranten op en beboette 23 mediabedrijven met boetes van miljoenen dollars voor kritische geluiden.

Corruptie is een welgekend probleem in Rusland. Ook hierbij kan echter gewezen worden op situaties in medemiddeninkomens landen. Een VN onderzoek tussen 1996 en 2000 wees uit dat Russische burgers reageerden minder vaak positief op de vraag of ze het afgelopen jaar een verzoek tot omkoping hadden gekregen dan in talrijke andere landen (zie afb. 3). Ook wees onderzoek van de Wereldbank en de EBRD (European Bank for Reconstruction and Development, bij ons wel bekend als de Oost-Europa Bank) uit dat Rusland een gemiddelde scoort als het gaat om administratieve corruptie in Oost-Europese landen.

Rusland, een normaal middeninkomens land
Zoals Shleiffer en Treisman aangeven, is de economie van Rusland geworden tot een marktplaats met meest private ondernemingen, waarbij de productie wordt afgestemd op de wensen van de consument in plaats van dat ze centraal gepland wordt. En na de te relativeren daling van het BBP per inwoner in de jaren ’90, vindt er sinds 1998 een groeispurt plaats (zie ook afb. 2). Deze gaat zeker gepaard met corruptie, regulering, instabiliteit, ongelijkheid, bestrijding van vrijheden en andere belemmeringen.

Het probleem is dat het westen deze problemen bekijkt vanuit een verkeerd perspectief. Men gaat er vanuit dat Rusland een hooginkomens land is. De waarheid is dat Rusland een middeninkomens land is met de bijbehorende, eerdergenoemde, kenmerken en fluctuaties. Een dergelijke conclusie kan voor mensen een teleurstelling zijn. Daarentegen leert ze ons wel dat het westen niet paniekerig moet reageren als er weer eens iets zogenaamd abnormaals plaats vindt in Rusland. Rusland is weliswaar geen ideaal land, ze is wél een normaal land.